Communicatie, Informatie, Educatie

 CIE-INDEX  

DE KOERDISCHE YEZIDI'S

Een notitie, door Herman De Ley (2001, gereviseerd 2015)

 

De vele honderden Koerdische bootvluchtelingen die in februari 2001 op de Franse Azurenkust strandden, in de steek gelaten door de bemanning van het schip [een praktijk die door mensensmokkelaars nu heropgepakt lijkt te worden - 2015], waren overwegend yezidis afkomstig uit Iraaks en Iraans Koerdistan. Aangezien het yezidisme weinig bekend is, passen hier enkele woordjes uitleg.[1]

Het yezidisme is een monothesme (n God, schepper van de wereld). Door hun vijanden werden/worden de aanhangers ervan traditioneel als satanaanbidders verketterd. In de mondeling overgeleverde, erg uiteenlopende geloofsopvattingen en hun religieuze praktijk zijn elementen bewaard gebleven behalve van de islam (ze bidden bv. 5 maal per dag) ook van het oude zoroastrisme (cf. bijvoorbeeld het vuurritueel in de heilige plaatsen), het  mithrasme (cf. de verering van de zon als symbool van God), het manichesme (cf. de strijd tussen Licht en Duister), judasme (bv. de aartsengelen), christendom (bv. het doopritueel),... Zelf ontkennen zij moslim te zijn; hun geloof zou ouder zijn zelfs dan het zoroastrisme en een (mesopotamische) "oerreligie" vormen teruggaande tot het tweede millennium v.o.t. Christine Allison gewaagt van "oude Iraanse wortels". Volgens yezidische bronnen vormde het yezidisme het oorspronkelijke geloof van de Koerden. Toch, denk ik (maar met grote aarzeling), mag het yezidisme althans vanaf de 12de-13de eeuw tot "de islam" worden gerekend, maar dan in de heel brede, cultuur-historische zin, als een soort van syncretistische "gnosis", met sterke verbanden naar het soefisme.[2]


Heiligdom van Sheikh Ad
We kunnen hier bv. wijzen op de figuur van de Omayyadenkalief Yazd ibn Mu'wiya (gest. 683), waaraan het yezidisme, volgens sommigen, zijn naam zou te danken hebben, en die vaak vereerd wordt als een incarnatie van de goddelijke geest. De "Zeven Heilige Wezens" (Heft Sir)[3] hebben zich verder ook gencarneerd in figuren als cAl (niet Mohammed), kalief cAb Bakr, Hasan al-Basr, ook Jezus, e.a., maar blijkbaar niet in Zoroaster (hij wordt als een afvallige beschouwd). NB wedergeboorte of rencarnatie is een geloofspunt in het yezidisme.
Werkelijk centraal echter staat Sheikh cAd ibn Musfir (ca 1073-1162), stichter van de cAdawiyya soefi-orde. Hij wordt vereerd als de ncarnatie van de Melek Taws, of Engel-Pauw, en geldt als de hervormer (zo al niet stichter) van het yezidisme (Allison: "Yezidi-teksten en gebruiken tonen dat de enorme invloed van Sheikh cAd en zijn orde bovenop een basis van oudere geloofsopvattingen kwam te liggen"). Gelegen in de vallei van Lalish, met de conische, geribbelde koepels van zijn mausolea (ook dat van cAd's zoon, Sheikh Hasan), zijn uitgebreid gebouwencomplex, de ondergrondse Zemzembron ("de meest heilige plaats, voor de yezidi's", aldus Aikyildiz), enz., vormt dit unieke heiligdom - het zgn. Lalisha Nurani - het spirituele hart en de belangrijkste bedevaartplaats van het yezidisme (zie foto).[4] 

Wat evenwel de naamgeving van religie en volgelingen betreft, geven de yezidi's zelf de voorkeur aan een woordvorm znder aanvangs-y, dus "zd" of "Azd", terug te voeren op het Koerdische "zda" of "Azda", als de naam van God. "zd" staat dan voor het "volk van God".

Vervolgingen

De yezidis hebben eeuwenlang zwaar te lijden gehad onder vervolgingen, om politieke zowel als religieuze redenen, met als triest hoogtepunt in het verleden de massale slachtpartij die in 1832 onder hen werd aangericht door de Bey van Rowanduz (N-Irak). Ten tijde van het Osmaanse rijk emigreerden zij daarom en masse naar de Kaukasusregio (Armene, Azerbedjan en Georgi; na WO II werden velen door Stalin gedeporteerd naar Centraal-Azi). Sedert de val van de Sovjet-Unie is hun situatie er verre van rooskleurig: in het huidige Armeni bv. wordt politiek ingespeeld op de verdeeldheid tussen moslim- en yezidi-Koerden; hoofdzakelijk gevestigd in dorpen, hebben zij er geen religieuze centra.[5] De imperialistische, artificile opdeling, anderzijds, van het Midden-Oosten na WO I, heeft gemaakt dat de (agrarische) yezidi-gemeenschap, zoals de Koerden in het algemeen, opgesplitst werd tussen verschillende, nationale staten (Irak, Iran, Syri en Turkije), en  weerom geconfronteerd werd met geweld en gedwongen assimilatie en arabisering. In Irak bv. onder de Ba'ath-partij en Saddam Hussein werden vele honderden van hun dorpen vernield en werden zij samengedreven in verzameldorpen; na de val van Saddam vielen zij ten prooi aan extremistische geweldplegingen en ontvoeringen. In Turkije, anderzijds, hebben de er resterende yezidi's als gevolg van de repressie, armoede en werkloosheid, alsook wegens het militaire geweld in Oost-Turkije (cf. de strijd tussen het leger en de PKK) zo goed als allemaal het land verlaten voor West-Europa en vooral Duitsland.

Vandaag zouden er nog circa een half miljoen yezidi's leven in (Iraaks, Iraans en Syrisch) Koerdistan [d.w.z. vr IS], circa 150.000 in het Kaukasusgebied en circa 100.000 in West-Europa, vooral Duitsland en Zweden. In Belgi heeft de yezidi-gemeenschap haar centrum in Luik; in Brussel leven yezidi's die afkomstig zijn uit de voormalige Sovjet-Unie.[6]

PS De bloedige, genocidale vervolging van de yezidi's, vandaag, door de zgn. Islamitische Staat, bovenal maar niet uitsluitend in de Sinjar- (of Shengal-)regio in Noord-Irak, heeft een nieuwe, massale vluchtelingenstroom op gang gebracht ("schattingen variren tussen 200.000 en 500.000", Cuvelier). Zoals andere Koerden, proberen zij, dikwijls op gevaar van hun leven, West-Europa te bereiken. De meeste vluchtelingen, echter, moeten zien te overleven in zeer precaire omstandigheden in kampen, onder meer in Rojava, in de Koerdische Regio van Noord-Irak of in het naburige, vijandige Turkije.[7]

Epiloog

Met een eeuwenlang oraal overgeleverde "volksreligie" (cf. de rol van rondreizende qewwals, of  religieuze zangers-muzikanten), zonder formele theologie of dogma's; [8]

traditioneel levend in dorpsgemeenschappen en spiritueel gericht, behalve op het Lalisha Nurani, op de vele mausolea, schrijnen, graven en huizen van heiligen (de mausolea, gewoonlijk op heuveltoppen, veelal gemarkeerd door hun typische, geribbelde,[9] conische koepels) - als zovele bedevaartplaatsen en centra van rituelen, ceremonies en feesten;[10]

gesloten en tribaal gestructureerd (onder dynastien van zgn. "mrs", of prinsen) en met een religieus kastensysteem (de sheikhs, de prs en de murds of gewone gelovigen; deze laatsten verdeeld in clans);

gehouden aan bijzondere taboes die ook in het dagelijkse leven ingrijpen (bijvoorbeeld t.a.v. de kleur blauw inzake kleding: is de kleur van de pauw en de hemel; lezen en schrijven voor gewone gelovigen: is/was voorbehouden aan sheikhs en prs; spuwen op de aarde, in vuur of in water: zij zijn heilig; vuur mag niet met water geblust worden, enz.);

patriarchaal en bovendien strikt endogaam (ook binnen elke kaste) - wie deze regel overtreedt wordt uitgestoten; "yezidi" is enkel diegene wiens beide ouders het zijn;

worden de Europese yezidi-immigranten geconfronteerd met de (ook intellectuele) uitdaging hun etnisch-religieuze identiteit te handhaven als diaspora binnen een westerse, stedelijke context. "Onvermijdelijk moet het yezidisme daarbij veranderen van een orale religie van orthopraxie in een schriftreligie van orthodoxie" (Christine Allison). Voornamelijk in Duitsland werden en worden lokale associaties opgericht, verenigd onder een "Zentralrat".[11]

Algemeen kunnen we stellen dat het voortbestaan van het yezidisme vandaag meer dan ooit onder druk staat.

______________________________


BIBLIOGRAFIE:

-- Het uitgebreide artikel in Wikipedia: http://en.wikipedia.org/wiki/Yazidis, alsook over de Melek Taws: http://en.wikipedia.org/wiki/Melek_Taus.

-- Birgl AIKYILDIZ: "The Yezidis. The History of a Community, Culture and Religion", I.B.Tauris 2014 (2010). Omvattende monografie (gebaseerd op veldwerk ter plaatse).  De studie wordt helaas soms ontsierd door tekortkomingen op het vlak van presentatie, stijl en Engelse taal.

-- Christine ALLISON, The Evolution of Yezidi Religion: From Spoken Word to Written Scripture", in de (voormalige): ISIM-Newsletter, N 1 (1998), p. 14: klik hier. Zij is verder ook de auteur van: "'Unbelievable Slowness of Mind'", Yezidi Studies, from Nineteenth to Twenty-first Century", in: Journal of Kurdish Studies, vol. VI, Peeters, 2008, 1-23. En van het boek "The Yezidi Oral Tradition in Iraqi Kurdistan", London, Curzon Press, 2001.

-- Voor een vulgariserend overzicht: Vladimir VAN WILGENBURG, "Het Koerdische Yezidi-geloof", op de website van het Koerdisch Instituut Brussel: www.kurdishinstitute.be/het-koerdische-yezidi-geloof-vladimir-van-wilgenburg/. Zie ook de gelijklopende maar minder omstandige bijdrage van Leyla TSJELDARGUSHI: "'Oh mijn God, bescherm eerst 72 naties en dan ons volk' - De ware verhalen over het yezidi-geloof"  (publicatie: juli 2002), oorspronkelijk op dezelfde website; nu beschikbaar op de site van maroc.nl: www.maroc.nl/forums/nieuws-de-dag/210343-de-ware-verhalen-over-yezidi-geloof.html.

-- Vermeldenswaard is ook de documentaire "Following the Peacock - A documentary by Eszter Spt" (2011), te vinden op dezelfde website van het Brusselse Koerdisch Instituut: www.kurdishinstitute.be/following-the-peacock-docu-on-yezidism/.

-- Over de IS-genocide, vandaag, zie bv. Kristel CUVELIER, "'God is n, PKK twee!' Yezidi-vluchtelingen uit Shengal getuigen", in: De Koerden, jg. 14, N 79, september-oktober 2014, pp. 12-16.


NOTEN:

1. Zie de toenmalige bijdrage van Freddie De Pauw, in De Standaard van 23/2/2001, p.7. Voor een beknopte, wetenschappelijke stand van zaken zie de bijdrage van Prof. Christine Allison, The Evolution of Yezidi Religion: From Spoken Word to Written Scripture".

2. Yezidi's, de Ahl-e Haqq (beide groepen overwegend in Iraaks/Iraans Koerdistan), Alevi's (Turkije), Alawieten (Syri, Z-Turkije, Libanon), Druzen (Libanon), Ismcil's, e.a. werden in de moslimliteratuur traditioneel gegroepeerd onder de zgn. "ghult", of "extreme Shca". Die pejoratieve benaming voor dergelijke religieuze minderheden stamt natuurlijk uit de dominante heresiografie, die uitgaat van n, "ware" orthodoxie. Vanuit neutraal, historisch oogpunt echter moeten zij gesitueerd worden binnen de interculturele vormingseeuwen van de islam: ten gevolge van de creatieve interactie met lokale of regionale, oudere religieuze stromingen (christelijke, dualistische, gnostische, e.a.) hebben zich toen tal van minder of meer syncretistische varianten ontwikkeld. Pas hun relatie tot de politieke machtscentra besliste of sommige ervan verheven werden tot "orthodoxie" en eventueel maatschappelijk opgelegd, dan wel of ze veroordeeld werden als "ketterij" (zandaqa) en, vaak, vervolgd. De stromingen die in dit laatste geval verkeerden, vestigden of handhaafden zich eeuwenlang in de minder toegankelijke, bergachtige streken van het Midden-Oosten. [Zie over de historische wortels van het yezidisme het artikel van Tosin Reshd (yezidi-auteur, geboren in Armeni), "Yezidism: historical roots", in: International Journal of Kurdish Studies, January 2005; het is te lezen, mits geregistreerd wordt, op: http://www.highbeam.com/doc/1G1-135732895.html ].

3. God heeft aan dit Zevental (heptad: cf. de 7 planeten in de antieke kosmologie?) van Aartsengelen, als zijn emanaties, het bestuur van de wereld toevertrouwd. De belangrijkste onder hen is de Melek Taws, i.e. de Engel-Pauw (of Ta(w)us Melek, Pauw-Engel, zie de afbeelding boven, ontleend aan Wikipedia): hij staat voor de hoogste Engel die, zoals in de joodse, christelijke en islamitische tradities, weigerde te buigen voor Adam. Volgens de yeziditraditie, echter (maar ook al in het soefisme), heeft God hem vergiffenis geschonken; hij werd aldus de demiurg in de schepping van de wereld uit het kosmische ei (of: uit een parel). Hij staat bijgevolg nit voor het principe van het kwaad op zich (hij heeft wel een zeker dualistisch karakter, als bron van goed n kwaad in de mens). Vanuit onbegrip, echter, n omdat in de islam de pauw soms geassocieerd werd met de Shaytn (of Iblis) is het yezidisme, zoals gezegd, verketterd als een vorm van satanisme of duivelaanbidding (alle woorden en namen echter die naar de duivel verwijzen, zijn taboe in het yezidisme) [voor een beknopt artikel over de beeldvorming omtrent de yezidi's in Arabische teksten, zie nu Anne Breure, "Beeldvorming over de yezidi's in Irak", ZemZem, 2/2014, pp. 26-33]. Yezidi's geloven dat de Melek Taws op de eerste woensdag van april (ook "rode woensdag" genoemd) jaarlijks neerdaalt op aarde. Samen met God of Sultan zi en Sheikh cAd, maakt hij deel uit van een soort van heilige drievuldigheid. Er dient tenslotte nog opgemerkt te worden dat de pauw geen inheemse vogel was (hij komt oorspronkelijk uit India), maar afbeeldingen ervan kwamen wel al voor in de mesopotamische, Romeinse, christelijke (in de vroeg-christelijke stond hij voor onsterfelijkheid) en islamitische iconografie. We vinden hem bij de yezidi's afgebeeld op schrijnen, graven, poorten, huizen, enz., alsook in de vorm van gewijde bronzen banieren (rondgedragen tussen de verschillende dorpen door de qewwals). Over de yezidi-mythologie en andere religieuze opvattingen zie Aikyildiz, hfst. 2.

4. Voor deze foto is (tot nu toe) vergeefs contact gezocht met "shivan@hotmail.com". Voor een uitvoerige beschrijving van het complex, met plattegronden en (zwart-wit) foto's, zie Aikyildiz, pp. 131-146. NB Het yezidisme kent geen moskeen of publieke tempels ten behoeve van een collectieve eredienst of gezamenlijke gebedsstonden.

5. Zie "Reisverslag Armeni: Yezidi-Koerden zijn ook Koerden", door Hugo Van Rompaey, in: De Koerden, 2-ma. tijdschrift van het Koerdisch Instituut, jg. 5, nr. 23, maart-april 2005, pp. 14-15.

6. Gegevens overgenomen uit o.m. de hoger vermelde DS-bijdrage van F.De Pauw; hij verwijst door naar Derwish Ferho, directeur van het Koerdisch Instituut in Brussel. Aikyildiz (pp. 33-34) komt op een geschat totaal van 600.000 620.00 (incl. de VS, Canada en Australi), waarvan 518.000 in Irak, waarvan 300.000 in de provincie Sinjar (nogmaals vr IS). Allison echter houdt het algemeen bij "waarschijnlijk circa 250.000 (hoewel betrouwbare statistieken moeilijk te vinden zijn)".

7. Zie de bijdrage van het Koerdisch Instituut in Uitpers, 13 januari 2015: "Koerdische vluchtelingen aan hun lot overgelaten in Turkije", klik hier.

8. Het yezidisme is niet gebaseerd op een Heilige Schrift. De yezidi's behoren dan ook niet tot de door de islam erkende "Volkeren van het Boek" (vnl. judasme en christendom). Einde 19de eeuw zijn wel manuscripten opgedoken van twee "heilige boeken": "Het Zwarte Boek" en "Het Boek van de Openbaring", maar zij zijn vermoedelijk neergeschreven door niet-yezidi's.  Zie hierover Aikyildiz, pp. 88-90.

9. De ribbels (waarvan het aantal blijkbaar varieert naargelang van de status van de heilige in kwestie: het mausoleum van Sheikh cAd bv. telt er 48, dat van zijn zoon 32), zouden de stralen van de zon weergeven (zo Aikyildiz, p. 154).

10. In de eerste plaats, maar geenszins uitsluitend, in de reeds vermelde vallei van Lalish, zelf gelegen in de regio Sheikhan (ten noorden van Mosl). Samen met de regio Sinjar (ook bekend als Shengal), ten westen van Mosl, vormt Sheikhan het historische en spirituele "hartland" van het yezidisme. De vallei van Lalish wordt in haar gehl, dus de natuur incluis: aarde, bomen (in de eerste plaats de moerbeiboom), planten, stenen, de rivier, de omringende bergen,... als heilig beschouwd (om haar te betreden dienen de gelovigen hun schoeisel uit te trekken en zich de handen te wassen in de heilige stroom). Over de religieuze praxis, feesten en rituelen van het yezidisme, zie Aikyildiz, hoofdstuk 3; ook Van Wilgenburg. Inzake de materile cultuur (hoofdstuk 4), wijst Aikyildiz o.m. op de merkwaardige dierensculpturen op grafstenen (paard-, ram-, schaap- of leeuwvormig), althans op begraafplaatsen in Turkije en Armeni (in dit laatste land "op de begraafplaats van bijna elk dorp"); zij sluiten haars inziens aan bij oude, pre-islamitische, o.m. Perzische en mesopotamische voorbeelden.

11. Zie de Duits- en Koerdischtalige websites "Deng zdiyan": http://www.yeziden.de/ (met bv. verslag over de eerste spadesteek voor een yezidisch cultuurcentrum in het Duitse Bad Fallingbostel); alsook "zd Press": ezidipress.com/; Engelstalige editie: ezidipress.com/en/. NB Yezidi-Koerden spreken het Koerdische Kurmanji dialect.

___________________________

 CIE-INDEX  

Web master Update: 26 februari 2015