KORAN-NOTITIES

door

Linda Bogaert

• bogaert-index • cie-index • Islamitische Kwesties •

Een mannelijke gynaecoloog voor een muslima?

.. Inleiding
1. Welke gynaecoloog verkiezen vrouwen?
2. Islamitische leer over de keuze van een vrouwelijke of mannelijke arts
    2.1. Voorschriften inzake medische behandeling en artsenkeuze
    2.2. Voorbeelden ten tijde van de Profeet
    2.3. Fatwas over artsenkeuze
3. Besluit
.. Noten


Inleiding

In Frankrijk deed zich onlangs een ophefmakende zaak voor: een muslimman weigerde aanvankelijk dat een mannelijke gynaecoloog zijn vrouw zou behandelen tijdens een moeilijke bevalling. Daardoor ging kostbare tijd verloren en kreeg de vrouw niet meteen de beste zorgen, wat resulteerde in een handicap van het pasgeboren kind. De ouders dienden klacht in tegen het ziekenhuis maar werden door de rechtbank in het ongelijk gesteld. De rechter veroordeelde de ouders bovendien tot het betalen van een boete. [1]

Ook in BelgiŽ deden zich een beperkt aantal weigeringen voor van een mannelijke gynaecoloog. Dat leidde tot een formele gedragscode voor gynaecologen. Deze code beperkt de vrije artsenkeuze in dringende omstandigheden of tijdens wachtdiensten. Dit betekent dat patiŽnten in dergelijke situaties (wachtdienst of dringende noodzaak) niet het recht hebben een arts van een ander geslacht te eisen. PatiŽnten mogen weliswaar nog steeds een arts weigeren, maar moeten dat schriftelijk bevestigen. [2]

In de berichtgeving in onze media over gevallen waarbij een muslim behandeling van zijn vrouw door een mannelijke arts weigert, ontbreekt evenwel of mensen die zo handelen daartoe gedreven worden door islam, dan wel door culturele tradities die strijdig zijn met de islam - wat in elk geval de schijn wekt dat de islam dat voorschrijft. Op internetfora leidt dit steevast tot een zeer negatieve berichtenstroom over de islam, waarbij dergelijke voorvallen beschouwd worden als 'bewijs dat de islam achterlijk' is en 'niet past in het Westen'.

Echter, niet alles wat muslims doen is door de islam ingegeven, net zoals niet alles wat christenen doen door het christendom ingegeven is. Nader onderzoek dringt zich bijgevolg op. Welke gynaecoloog verkiezen de vrouwen? Speelt religie daarbij een rol? En wat zegt de islamitische leer over het inschakelen van een mannelijke gynaecoloog, in gewone omstandigheden en in noodgevallen?
 



1. Welke gynaecoloog verkiezen vrouwen?

Uit een Amerikaans onderzoek blijkt dat 56% van de protestantse vrouwen, 58% van de katholieke, 58% van de joodse, 74% van de hindoe en 89% van de muslimvrouwen een vrouwelijke gynaecoloog/verloskundige arts verkiezen. Met andere woorden: ongeacht hun religie heeft een meerderheid van (Amerikaanse) vrouwen een voorkeur voor een vrouwelijke gynaecoloog/verloskundige. Deze meerderheid is het grootst bij muslim en hindoe vrouwen, maar ook bij katholieke, protestantse en joodse vrouwen verkiest een meerderheid een vrouwelijke gynaecoloog/verloskundige arts. Uit dit onderzoek bleek tevens dat geslacht als criterium om een arts te kiezen, even belangrijk geacht wordt als ervaring van de arts of kostprijs. [3]
 



2. Islamitische leer over de keuze voor een vrouwelijke of mannelijke arts

2.1. Voorschriften inzake medische behandeling en artsenkeuze

Muslimgeleerden onderscheiden op grond van de Koran en Sunnah drie gradaties van noodwendigheden: [4]
  • de basisnoodzakelijkheden (daruriyyat), nl. religie, leven, intellect, voortplanting en bezit;
  • de gerieflijkheden (hajiyyat): al datgene dat niet vitaal is voor het behouden en verzekeren van de 5 fundamentele noodzakelijkheden, maar dat nodig is om moeilijkheden te vermijden of te verlichten, zoals bijvoorbeeld transportmiddelen;
  • de verfraaiingen (tahseenniyyat): betreft zaken die geen moeilijkheden opheffen of verminderen voor het vrijwaren van de 5 fundamentele noodzakelijkheden, maar die het leven gewoon comfortabeler maken. Luxe dus. Een wagen is een gerieflijkheid, airco in de wagen is een verfraaiing.
Het veilig stellen van het leven is een basisnoodzakelijkheid en hoort dus bij de hoogste categorie van noodwendigheden, de daruriyyat. Usamah ibn Sharik rapporteerde:
«Ik kwam bij de Profeet (vrede zij met hem) en zijn gezellen waren gezeten alsof ze vogels op hun hoofden hadden. Ik groette hen en ging zitten. Dan kwamen van hier en daar woestijnarabieren. Zij vroegen: "Apostel van God, moeten wij gebruik maken van medische behandeling?" Hij antwoordde: "Maak gebruik van medische behandeling, want God heeft geen ziekte gemaakt zonder er ook een behandeling voor in te stellen, met uitzondering van ťťn aandoening, met name ouderdom."» (Sunan Abu-Dawud, boek 28 Nr 3846)
In de islam is het met andere woorden verplicht medische behandeling te zoeken wanneer die beschikbaar is en wanneer het uitblijven van een behandeling nadelig zou zijn. Islam staat niet toe dat men het leven in gevaar brengt. Wanneer men evenwel onzeker is of de behandeling ook maar enig voordeel zou opleveren en wanneer integendeel schade gevreesd wordt door de behandeling, wordt het volgen van een behandeling ontmoedigd. Deze laatste provisie dient om patiŽnten te beschermen tegen kwakzalverij. [5]

In zijn boek al-Muwafaqat stelt Imam Ash-Shatibi dat de vraag naar een arts van hetzelfde geslacht als de patiŽnt slechts tot de derde en laagste categorie van noodwendigheden, nl. de verfraaiingen (tasheenniyyet), behoort. Deze vraag weegt bijgevolg niet op tegen de noodzaak van het inschakelen van medische hulp om het leven veilig te stellen. [6] Of anders gezegd, het beschermen van het leven heeft prioriteit en heeft dus ruim voorrang op de keuze van de arts op grond van gelijke sekse.

Wanneer men de keuze heeft, en indien beiden even bekwaam zijn, is de algemene regel dat men als vrouw in de mate van het mogelijke een vrouwelijke arts zal raadplegen, en dat men als man in de mate van het mogelijke een mannelijke arts zal raadplegen. Dat is zo omdat de islam de natuurlijke aantrekking tussen tegengestelde seksen erkent en situaties waarin verleiding kan ontstaan zoveel mogelijk wil vermijden. Bovendien wil de islam de integriteit van de persoon en zijn of haar lichaam zoveel mogelijk respecteren en schrijft de islam bescheidenheid voor. Zowel de man als de vrouw hebben een 'awrah, een deel van het lichaam dat zij niet (in het openbaar) mogen ontbloten (deze voorschriften gelden uiteraard niet tussen echtgenoten). Voor mannen is de 'awrah de zone tussen de navel en de knie. Wat de 'awrah inhoudt voor vrouwen wordt anders gedefinieerd naargelang de rechtsschool en hangt ook af van situationele factoren, maar de schaamstreek behoort in elk geval tot het gedeelte van het lichaam dat zij niet mag ontbloten. [7]

De islam erkent evenwel dat verplichting, voorschriften en verbodsbepalingen onderhevig zijn aan situatie-gebonden factoren, wat weerspiegeld wordt in de rechtsregel "nood versoepelt het verbod" - d.w.z. dat zaken die anders verboden zijn onder invloed van nood toegestaan kunnen worden. Dit maakt het voor een patiŽnt(e) toelaatbaar om lichaamsdelen die normaal bedekt horen te zijn, te ontbloten voor een geneesheer, vermits bij een conflict tussen het principe van het beschermen van het leven en het bedekken van de 'awrah, het eerste voorrang krijgt over het laatste. [8]

Het is bovendien zo dat niet alleen het geslacht van de arts een rol speelt, maar vooral ook zijn of haar bekwaamheid. Zelfs wanneer de hulp niet noodzakelijk is, zal een 'verstandige' [Engels: rational] patiŽnt luidens Sayyed Muhammed Hussein Fadlallah en anderen hulp zoeken bij de meest bekwame arts, ook als deze laatste van het tegengestelde geslacht is [9] Het is pas bij gelijke bekwaamheden en gelijke beschikbaarheid, dat men voor een arts van dezelfde sekse van dezelfde religie zal opteren. Met het oog, immers, op de basisnoodzakelijkheid van het zo goed mogelijk veilig stellen van leven en gezondheid, staan verschillen inzake bekwaamheid van een arts toe dat de regel om bij een arts van hetzelfde geslacht te gaan versoepeld wordt, en dat een vrouw de bekwamere mannelijke arts verkiest, zelfs als er ook vrouwelijke artsen beschikbaar zijn, of bij twijfel aan de competenties van de vrouwelijke arts. [10-12]

Die principes gelden zowel voor mannen als voor vrouwen. Toegepast op vrouwen die bij de gynaecoloog gaan, zal men de volgende logica in acht nemen bij de keuze van een dokter, in afnemende volgorde van voorkeur: [13]
  • een bekwame vrouwelijke muslimdokter;
  • een bekwame vrouwelijke niet-muslimdokter,
  • een bekwame mannelijke muslimdokter,
  • een bekwame mannelijke niet-muslimdokter.
Noteer dat het individu zelf kiest, niet zijn of haar familie - tenzij de patiŽnt(e) uiteraard niet meer in staat is om te kiezen, in welk geval een naaste verwante de keuze zal maken als daartoe de gelegenheid bestaat, maar ook hier zal noodzaak van de urgentie evenwel voorrang hebben, d.w.z. dat men behandeling in grote urgenties niet zal uitstellen tot wanneer een familielid aanwezig kan zijn om een keuze te maken in de plaats van de niet-keuzebekwame patiŽnt(e).

Het is wel zo dat wanneer men op grond van overwegingen van bekwaamheid of urgentie bij een arts van de tegengestelde sekse gaat, zowel de arts als de patiŽnt de regels van de islamitische omgangsvormen in acht dienen te nemen:
  • De arts zal zich tijdens zijn onderzoek beperken tot het bekijken, betasten enz. van die delen die hij moet bekijken om zijn diagnose te stellen en behandeling uit te voeren, en niets meer. Hij of zij zal zich met andere woorden integer gedragen. [14]

  • De islam wil vermijden dat mensen van tegengestelde sekse alleen zijn met elkaar, ten einde verleiding te voorkomen. In de islam noemt men dergelijke situatie khulwah, of het alleen-zijn met een niet-mahram van tegengestelde sekse (een mahram is een persoon met wie men niet kan huwen; voor een vrouw is dat o.m. haar vader, broer, oom, echtgenoot enz.; voor een man zijn moeder, zus, tante, echtgenote enz.;) niet-mahram zijn, rudimentair gesteld, al die personen met wie men theoretisch zou kunnen huwen [15]. Daarover stelde de Profeet:
    «"Een man mag niet alleen zijn met een (niet-mahram) vrouw tenzij een mahram aanwezig is." (Bukhari, Muslim))
    Daarom zal de patiŽnt(e) indien hij/zij door omstandigheden bij een arts van tegengestelde sekse gaat zich laten vergezellen door een tweede persoon: de echtgeno(o)t(e ) of een andere mahram, of wanneer deze niet beschikbaar zijn, dan een verpleegster of verpleger of een andere man of vrouw, desnoods van tegengestelde sekse. [16] Wanneer de arts een muslim is, zal hij of zij overigens zelf toezien op het naleven van dit voorschrift en zal hij of zij, wanneer een patiŽnt(e) van het tegengestelde geslacht zich door omstandigheden alleen aanmeldt, zelf in de mate van het mogelijke voor een derde aanwezige zorgen.

2.2. Voorbeelden ten tijde van de Profeet

Dat, hoewel het niet de voorkeur geniet, behandeling door een arts van tegengestelde sekse niet verboden is, blijkt uit de tradities van de profeet.

Rufaydah bint Sa'd, ook bekend als Rufaydah Aslamiyyah, was een bekende en bekwame verpleegster en chirurge ten tijde van de Profeet. Zij leerde haar beroep grotendeels van haar vader, die een bekend arts was. Naast de moskee van de Profeet in Medina had zij haar eigen kliniek in een tent waarin zieke en gewonde muslims verzorgd werden. Zij leidde ook muslimvrouwen op tot verpleegster en superviseerde hen bij de behandeling van patiŽnten.

Haar patiŽnten waren niet enkel vrouwen, maar ook gewonde soldaten. Zo droeg profeet Mohamed haar persoonlijk op de verzorging op zich te nemen van Sa'd ibn Mu'adh voor de verwondingen die hij opgelopen had tijdens de slag van Al Azhab. [17-19]

Op de muslimgemeenschap rust een gezamelijke verplichting om artsen - zowel mannen als vrouwen - op te leiden om zo ruim mogelijk te kunnen voldoen aan de basisregel dat mannen bij voorkeur door (bekwame) mannelijke artsen en vrouwen bij voorkeur door (bekwame) vrouwelijke artsen behandeld worden. Maar wanneer daaraan niet voldaan is, wordt die regel dus versoepeld vermits hij hoe dan ook ondergeschikt blijft aan de regel die prioriteit verleent aan het vrijwaren en beschermen van het leven en van de gezondheid.

Dat blijkt ook uit andere tradities. Zo wordt in Fath Al-Qadeer gemeld dat `Abdullah Ibn Az-Zubayr een vrouw inhuurde als verpleegster die hechtingen aanbracht in de wonde in zijn been en een verband aanbracht aan zijn hoofd. [20]

Ibn Mulfleh stelt dat wanneer een vrouw ziek wordt en niemand dan een man vindt om haar te behandelen, zij op grond van de wet van noodwendigheden haar lichaam en zelfs haar schaamstreek wegens medische redenen mag ontbloten voor een mannelijke arts. Op grond van hetzelfde principe is het een man toegestaan zijn schaamstreek te ontbloten voor een vrouwelijke arts wanneer daar een medische noodzaak voor is. Op grond van een hadith van de profeet waarbij de profeet een man, Abu Tayba genaamd, toestemming gaf om aderlating toe te passen bij een vrouw, houden ook Ibn Himdan en anderen er dezelfde mening op na. [21]

2.3. Fatwas over artsenkeuze

Een aantal fatwas hierna geven aan dat bovenstaande analyse gedragen wordt door (zowel soennitische als sji'itische) islamitische geleerden, zelfs deze van conservatieve signatuur. Een fatwa is een in de Koran en Sunnah gefundeerde opinie van een islamgeleerde, in antwoord op een vraag gesteld door om het even wie (muslim of niet-muslim) over om het even welk onderwerp.

2.3.1. Fatwa van Sayyed Muhammed Hussein Fadlallah, Libanon (sji'iet) [22]

Vraag:
«Is het toegestaan voor een vrouw om een mannelijke gynaecoloog te raadplegen die meer ervaren en beter op de hoogte is dan andere beschikbare vrouwelijke gynaecologen? »

Antwoord:
« Als de mannelijke en de vrouwelijke gynaecologen beiden gelijk gekwalificeerd zijn inzake medische en wetenschappelijke bekwaamheden en behandelingsmethoden, dan mag een vrouw haar lichaam niet ontbloten voor een mannelijke dokter, maar als de mannelijke dokter zachter en meer ervaren is in zijn behandeling dan [een] andere vrouwelijke dokter omwille van zijn gevorderde medische uitrusting of zijn zachtere stijl in het behandelen van vrouwen Ė vooral als de vrouw gezondheidsnadelen vreest als ze door een vrouwelijke arts onderzocht wordt Ė is het de vrouw toegestaan een mannelijke arts te raadplegen zelfs wanneer er vrouwelijke artsen aanwezig zijn. Dit werd gesteld in een traditie over deze zaak, die vrouwen toestemming verleent om onderzocht te worden door een mannelijke arts als hij zachter en meer ervaren is in de behandeling. Dit werd ook benadrukt door Imam Muhammad al Baqir (a.s.), zoals gerapporteerd door Abu Hamza Al Thamali, die zei: 'Ik vroeg de Imam of een mannelijke dokter die zachter is in het behandelen van vrouwen dan vrouwelijke artsen, het lichaam van een muslimvrouw kan onderzoeken die getroffen is door een mankement zoals breuken of verwondingen in zones die taboe zijn. De Imam (a.s.) antwoordde: enkel als een mannelijke arts een noodzaak is'. De Tweede Martelaar citeerde dit rapport en andere rapporten om af te leiden dat voor behandeling de verstandige [Engels: 'rational'] zieke persoon de meest zachte en meest ervaren arts raadpleegt om nadeel te vermijden, bijgevolg is dit enkel in dit geval toegestaan.»

2.3.2. Fatwa door Islamweb.net [23]

Antwoord (op een lange vraag):
«Lof zij God, de Heer der Werelden; en zegeningen en vrede voor onze Profeet Mohammed en gans zijn Familie en Gezellen. Het is een vrouw verboden haar Awrah (die delen van het lichaam die bedekt moeten zijn) te ontbloten voor om het even welke man; zij moet zich voor hem bedekken. Als zij haar Awrah moet ontbloten voor een wettige reden, zoals ziekte enz., kan zij dat doen op voorwaarde dat zij geen vrouwelijke arts kan vinden en dat de aandoening dermate ernstig is dat uitstel van de behandeling gevaarlijk kan zijn voor haar leven of voor om het even welk deel van haar lichaam. In deze of gelijkaardige omstandigheden, kan zij haar lichaam ontbloten voor een mannelijke arts en het moet in de aanwezigheid zijn van haar man of van om het even welke niet-huwbare verwanten. Als deze niet gevonden kunnen worden, dan moet er minstens een vrouwelijke verpleegster of een andere man aanwezig zijn. En God weet het best. »

2.3.3. Fatwa van (wijlen) Maulana Mahmood Ahmed Mirpuri, Saoedi ArabiŽ [24]

Vraag:
« Als we geen toegang hebben tot een vrouwelijke arts, kunnen onze vrouwen en dochters dan behandeld worden door een mannelijke dokter? Sommige mensen beschouwen dit als zeer verkeerd.»

Antwoord:
«Als er geen vrouwelijke arts beschikbaar is, kan het geen kwaad behandeld te worden door een mannelijke arts. Diegenen die denken dat dit volledig verkeerd is, doen dat wellicht door hun traditie, maar dit is geen islamitisch standpunt. Islam geeft geen toestemming om zijn/haar leven in gevaar te brengen, en sommige aandoeningen vereisen onmiddellijke aandacht, zodat het geen kwaad kan een mannelijke arts te bezoeken.»

2.3.4. Fatwa van Sheikh Muhammed Salih Al-Munajjid [25]

Vraag:
«Wat is de regelgeving aangaande een mannelijke arts die een muslimvrouw behandelt?»

Antwoord:
«Het basisprincipe is dat wanneer er een vrouwelijke specialist beschikbaar is, een vrouw bij deze specialist zou moeten gaan. Als zo een dokter evenwel niet beschikbaar is, dan kan men bij een betrouwbare niet-muslim vrouwelijke arts gaan. Als dat ook niet mogelijk is, dan een mannelijke muslimarts, en als een mannelijke muslimarts niet beschikbaar is, dan een mannelijke niet-muslimarts, op voorwaarde dat hij niet mťťr bekijkt van het lichaam van de vrouw dan nodig is om de diagnose te stellen en het probleem te behandelen; hij zou zijn blik zo discreet mogelijk moeten houden en niet meer moeten bekijken dan nodig is. De dokter zou deze behandeling aan de vrouw moeten verstrekken in aanwezigheid van haar mahram of echtgenoot of van een andere vrouw om khulwah (met hem alleen zijn) te vermijden. En God weet het best. »

2.3.5. Fatwa van Sheikh `Abd al-Rahm‚n al-Jar`Ó (Professor aan de King Kh‚lid University, Saoedi-ArabiŽ) [26]

Vraag:
«Is het toegestaan voor een man om voor medische behandeling bij een vrouwelijke dokter te gaan, of voor een vrouw om bij een mannelijke dokter te gaan? »

Antwoord:
«De algemene regel is dat mannen behandeld zouden moeten worden door mannelijke artsen en vrouwen door vrouwelijke artsen. Islam houdt niet van het onnodig mixen van mannen en vrouwen om hen te beschermen tegen verleiding.
Echter, in gevallen waar enkel een arts van de tegengestelde sekse beschikbaar is, of wanneer deze dokter bekwamer is dan andere beschikbare dokters, of in omstandigheden waarin het zeer moeilijk is om te wachten op een andere dokter, is het toegestaan dat de patiŽnt behandeld wordt door een arts van de tegengestelde sekse, op voorwaarde dat de patiŽnt niet alleen blijft met hem op dezelfde plaats en geen verleiding gevreesd wordt.
»



3. Besluit

Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat een meerderheid van Amerikaanse vrouwen, ongeacht hun godsdienst, een vrouwelijke gynaecoloog of verloskundige arts verkiezen. Bij muslims en hindoes is die meerderheid groter, maar de trend is dezelfde als bij katholieken, joden of protestanten. Dat muslimvrouwen een voorkeur hebben voor een vrouwelijke gynaecoloog onderscheidt hen dus niet van vrouwen van andere religies.

Uit bovenstaande analyse blijkt evenwel dat muslims die de hulp van een arts van het tegengestelde geslacht weigeren, zulks niet doen op grond van de islam. Maulana Mahmood Ahmed Mirpuri van Saoedi ArabiŽ, wiens fatwa hierboven aangehaald wordt, stelt dat zij dit wellicht doen vanuit (culturele) tradities maar dat dit geen islamitisch standpunt is. De islam staat niet toe dat het leven in gevaar gebracht wordt en schrijft integendeel voor dat het leven beschermd moet worden - overwegingen inzake artsenkeuze zijn daaraan ondergeschikt. Het is zelfs zo dat de bekwaamheid van de arts een grotere rol speelt dan de vraag of de arts een man of een vrouw is. Bij gelijke bekwaamheid wordt voorgeschreven in de mate van het mogelijke een arts van hetzelfde geslacht te raadplegen aangezien de islam de natuurlijke aantrekkingskracht tussen mannen en vrouwen erkent en onnodige situaties die potentiŽle elementen van verleiding bevatten wil vermijden. Nood versoepelt evenwel deze regel, die in alle omstandigheden ondergeschikt is aan het veilig stellen van leven en gezondheid.

Als de media er op staan de godsdienst van iemand te citeren in hun berichtgeving, zouden zij er goed aan doen tevens aan te geven of de gedragingen al dan niet ingegeven worden door die godsdienst ten einde verkeerde insinuaties en foutieve, negatieve beeldvorming en dus stigmatisering te vermijden. Als zij bijvoorbeeld melden dat een muslimman een mannelijke gynaecoloog voor zijn vrouw weigert, zouden ze er goed aan doen een gezaghebbende muslim te citeren die verduidelijkt dat de islam een andere handelswijze voorschrijft. Anders wekt men de indruk dat deze handelswijze typerend is voor de islam en muslims, wat bij een niet met de islam vertrouwd publiek een negatieve houding ten aanzien van de islam kan voeden en dat ook doet, getuige waarvan de stroom van afwijzende negatieve commentaren ten aanzien van de islam op de internetfora naar aanleiding van zulke berichten, ook op de fora van de kranten.

Beter en correcter echter zou zijn de godsdienst helemaal niet te vermelden, gezien de handelswijze duidelijk niets met de islam te maken heeft, zelfs niet met de meest conservatieve strekkingen daarvan, maar ingegeven wordt door culturele tradities en gebruiken. Ten andere, wanneer christenen, hindoes enz in ons land gedrag vertonen dat door een meerderheid als problematisch ervaren wordt, wordt hun religie er ook niet telkens bij vermeld, waardoor de verkeerde indruk gewekt wordt dat er zich enkel met muslims problemen voordoen en dat de Belgen die andere religies aanhangen netjes in de pas lopen. Bovendien worden eenmalige of weinig frequente incidenten waarbij muslims betrokken zijn uitvergroot als ware het bij muslims algemeen voorkomende handelswijzen, wat helemaal niet het geval is.

Rest nog te vermelden dat de door de Vereniging van Vlaamse gynaecologen (VVOG) opgestelde gedragscode dewelke tijdens wachtdiensten of bij medische urgenties de noodzaak van een medische behandeling laat primeren op de vrije artsenkeuze, geheel in de lijn ligt van de islamitische leer terzake.

_____________________________


Noten

  1. "Boete voor moslim die mannelijke gynaecoloog weigerde", Het Laatste Nieuws (online), 27/6/2008 - http://www.hln.be/hln/nl/1275/Islam/article....
  2. Vlaamse artsen hebben gedragscode moslimpatiŽnten", De Morgen (online), 22/04/2008 - http://www.demorgen.be/dm/nl/989/Binnenland/article/deta....
  3. "Determinants of women's choice of obstetrician/gynecologist", Zuckerman M, Navizedeh N, Feldman J, McCalla S, Minkoff H. (Department of Obstetrics and Gynecology, Maimonides Medical Center, Brooklyn, New York, USA), Journal of Womens Health Gender-Based Medicine. 2002 Mar;11(2):175-80 - http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11975865 .
  4. Zie Koran Notitie "Koranische Normen en Waarden" - op deze website.
  5. "Medical Ethics in Islamic History at a Glance", Sharif Kaf Al-Ghazal - http://www.ishim.net/ishimj/5/04.pdfhttp://www.ishim.net/ishimj/5/04.pdf.
  6. aangehaald in Live Fatwa Session onder leiding van Dr. Salah Sultan, President van The American Center for Islamic Research, Columbus, Ohio, and lid van de European Council for Fatwa and Research - http://antomlife.com/livefatwa/english/Browse.asp?hGuestID=zigCzD.
  7. "Awrah", Religion & Ethics, Islam, BBC Website - http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/hijab_4.shtml.
  8. "Guidelines on the issue of: Looking for the purposes of medical treatment" (zesde punt in de tekst), Sheikh Muhammed Salih Al-Munajjid, Fatwa Nį 5693, Islam Q & A - http://www.islam-qa.com/en/ref/5693.
  9. "Is it permissible for a woman to consult a male gynecologist who is more experienced and knowledgeable than other available female gynecologists?", Sayyed Muhammed Hussein Fadlallah, Bayynat.org.lb, Jurisprudence of Medicine - http://english.bayynat.org.lb/jurisprudence/medicine.htm
  10. "Guidelines on the issue of: Looking for the purposes of medical treatment" (zevende punt in de tekst), Sheikh Muhammed Salih Al-Munajjid, Fatwa Nį 5693, Islam Q & A - http://www.islam-qa.com/en/ref/5693.
  11. "Is it permissible for a man to go for medical treatment to a female doctor or for a woman to go to a male doctor?", Sheikh `Abd al-Rahman al-Jar`i, professor aan de King Khalid University in Abh‚, website Islamtoday.net onder algemene supervisie van Sheikh Salman Al-Oadah - http://islamtoday.net/english/show_detail_section.cfm?main_cat_id=30&q_id=747
  12. Live Clinic: Obstetrics/Gynecology, Dr Hisham Al-Inani, gynaecoloog en arts verloskunde, docent aan de Faculteit Geneeskunde van de Universiteit van Kairo en IVF Consultant bij het Egyptische IVF-ET Cenrtum, website IslamOnline.net - klik hier.
  13. "What is the ruling on a male doctor treating a Muslim woman?", Sheikh Muhammed Salih Al-Munajjid, Islam Q&A Fatwa No 2152, - http://www.islam-qa.com/en/ref/2152/male%20doctor in combinatie met de noten 10-12 inzake keuze op grond van betrouwbaarheid en bekwaamheid van de arts.
  14. "What is the ruling on a male doctor treating a Muslim woman?", Sheikh Muhammed Salih Al-Munajjid, Islam Q&A Fatwa No 2152, - http://www.islam-qa.com/en/ref/2152/male%20doctor.
  15. Zie Koran Notitie "De handdruk, te nemen of te laten?", sectie 3.1. op deze website.
  16. "Female being examined by male doctor", IslamWeb, Fatwa No 82093 - http://www.islamweb.net/ver2%20/Fatwa/ShowFatwa.php?lang=E&Id=82093&Option=FatwaId.
  17. Zie noot 6.
  18. The Mosque as a Community Center (Part One), The Functions of the Prophet's Mosque", Sayed Ad-Darsh, IslamOnline.net - klik hier.
  19. Toobaa Science and Math Scholars, Toobaa Academy for Girls - http://www.toobahacademy.org/sciencemath.
  20. "Woman Working as a Nurse", IslamOnline - http://www.islamonline.com/news/newsfull.php?newid=233.
  21. Zie 20.
  22. Jurisprudence of Medicine, Sayyed Muhammad Hussein Fadlallah, Bayynat (Libanon) - http://english.bayynat.org.lb/jurisprudence/medicine.htm.
  23. "Female being examined by a male doctor", Fatwa No. 82093, Islamweb.net Fatwa Center, http://www.islamweb.net/ver2%20/Fatwa/ShowFatwa.php?lang=E&Id=82093&Option=FatwaId
  24. "Treatment by a male doctor", wijlen Maulana Mahmood Ahmed Mirpuri, Saoedi ArabiŽ, Fatwa Mangement System, Islamic Science University of Malaysia - http://infad.usim.edu.my/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2406.
  25. "What is the ruling on a male doctor treating a Muslim woman?", Sheikh Muhammed Salih Al-Munajjid, Islam Q&A Fatwa No 2152, - http://www.islam-qa.com/en/ref/2152/male%20doctor.
  26. "Is it permissible for a man to go for medical treatment to a female doctor or for a woman to go to a male doctor?", Sheikh `Abd al-Rahman al-Jar`i, professor aan de King Khalid University in Abh‚, website Islamtoday.net onder algemene supervisie van Sheikh Salman Al-Oadah - http://islamtoday.net/english/show_detail_section.cfm?main_cat_id=30&q_id=747
© Linda Bogaert, 2008.

PS
De (Nederlandstalige) Koran-citaten in alle bijdragen van deze reeks zijn afkomstig uit: "De Koran. Een weergave van de betekenis van de Arabische tekst in het Nederlands", door Fred Leemhuis, isbn 90 269 40785, uitgeverij: Unieboek in Houten, 1989 (regelmatig herdrukt) - met dien verstande dat Arabische namen (vb Ibrahim) omwille van de herkenbaarheid vervangen werden door de Nederlandse naam (vb Abraham).

Contact: < L.Bogaert@telenet.be

• bogaert-index • cie-index • Islamitische Kwesties •

Webmaster            Update: 1/4/2013