KORAN-NOTITIES

door

Linda Bogaert

• bogaert-index • cie-index • Islamitische Kwesties •

Islam, condooms en de preventie van HIV/AIDS

    .. Inleiding
    1. Voor dit onderwerp relevante islamitische leerstellingen
    2. Condoomgebruik binnen de context van het huwelijk
    3. Condoomgebruik buiten de context van het huwelijk
      3.1. Steun voor een condoombeleid in het kader van AIDS-preventie
      3.2. Afwijzen van een condoombeleid tegen HIV/AIDS
      3.3. Senegal, het succesverhaal van een pragmatisch compromis in een conservatieve context
    4. Besluit
    .. Noten



Inleiding

Onlangs veroorzaakte de paus internationale ophef door zich op zijn Afrikareis uit te spreken tegen het gebruik van condooms in de strijd tegen de verspreiding van HIV/AIDS. [1] Naar aanleiding van deze commotie gaan we na welke standpunten terzake ingenomen worden op grond van de islam. Zoals bekend heeft de islam geen kerkinstuut of priesterambt, en dus geen religieuze leider die 'de correcte leer' kan voorschrijven aan gelovigen. We gaan daarom na welke standpunten ingenomen worden door muslimgeleerden, hoewel strikt genomen islam een rechtstreekse relatie is tussen individu en God waar niemand kan tussenkomen, ook niet clerici of geleerden. Deze laatsten vervullen echter een belangrijke rol omdat zij geacht worden de islam beter te kennen zodat gelovigen zich vaak op hen oriŽnteren. Dit ontslaat de gelovigen evenwel niet van de verplichting zelf de waarheid te zoeken.



1. Voor dit onderwerp relevante leerstellingen van de islam

De problematiek rond de preventie van AIDS raakt meerdere terreinen gelijktijdig aan:
  • Seks binnen het huwelijk
    De islam beperkt seksuele relaties tot het huwelijk, met dien verstande dat de islam seks niet alleen ziet als een middel tot voortplanting, maar ook als bron van genot en geluk van huwelijkspartners. Daarom staat islam binnen het huwelijk contraceptie toe.
    Voor de leer rond overspel en ontucht, verwijs ik naar een eerdere Koran Notitie [2]

  • Recht op leven, plicht tot bescherming van het leven
    Mensen hebben volgens de islam recht op leven. Op muslims rust daardoor ook de verplichting tot de bescherming van het leven en van de emotionele en lichamelijke integriteit van anderen tegen om het even welk misdrijf of schade. Zo leert de Koran onder meer:
    «Geeft bijdragen op Gods weg en stort jullie niet eigenhandig in de ondergang, en doet goed. God bemint hen die goed doen.#187; (Koran 2:195)
    «Jullie die geloven! Verteert niet onderling elkaars bezittingen door bedrog, behalve als het om handel met wederzijdse instemming gaat, en doodt elkaar niet. God is voor jullie barmhartig.» (Koran 4:29)
    Leven (en bezit) worden door de islam als heilig en onschendbaar beschouwd. Profeet Mohamed zei:
    «Jullie levens en bezittingen zijn voor elkaar verboden tot jullie bij de Heer komen op de Dag van de Wederopstanding.» (afscheidsrede Profeet Mohamed)
    Profeet Mohamed zei verder:
    «Breng uzelf en anderen geen letsel toe.» (Malik's Muwatta)
    Muslims zijn dus verplicht alle nodige medische preventies in acht te nemen om het leven te beschermen en ziekte (van zichzelf en van anderen) te voorkomen. Voorkomen is volgens de islam beter dan genezen. Wordt men toch ziek, dan schrijft de islam voor de nodige medische behandelingen te volgen. Op muslims rust ook de maatschappelijke verplichting om de maatschappij voor onheil te behoeden. Daardoor zijn muslims ook verplicht met alle mogelijke middelen mee te werken aan campagnes om de samenleving te beschermen tegen HIV/AIDS of zelf dergelijke campagnes te voeren. [3]

  • Beter de lichte dan de zware zonde
    Een ander punt uit de leerstellingen heeft te maken met het onderscheid dat in de islam gemaakt wordt tussen zware en minder zware zonden. Muslims horen uiteraard niet te zondigen, maar als zij dan toch zondigen is het beter een lichte zonde te begaan dan een zware. Daarbij wordt echter meteen gewaarschuwd dat lichte zonden daarom niet minder 'gevaarlijk' zijn omdat een opeenstapeling van vele kleintjes uiteindelijk ook een berg wordt terwijl men zich daarvan minder bewust is dan wanneer men een grote zonde begaat.
Het samenspel van deze aspecten bepaalt de houding ten aanzien van condoomgebruik ter preventie van HIV/AIDS.



2. Condoomgebruik binnen de context van het huwelijk

Vanuit de islamitische leer is seks beperkt tussen gehuwde partners. Omdat de islam seks niet louter als middel voor voortplanting beschouwt, maar ook als bron van genot en geluk van gehuwde partners, laat de islam binnen het huwelijk het gebruik van het condoom (en van andere voorbehoedsmiddelen) toe. Er is grote eensgezindheid onder geleerden van uiteenlopende strekkingen dat de islam (niet-onomkeerbare) geboorteplanning toestaat. Dit is gebaseerd op overleveringen van profeet Mohamed waarin hij coitus interruptus niet verbood. [4]
«We pasten coitus interruptus toe gedurende de tijd van God's Boodschapper (vrede en zegeningen met hem). Hij kwam het te weten, maar hij verbood het niet.» (gemeld in Muslim, in een andere variant ook gemeld in Bukhari)
In islamitische publicaties worden meerdere redenen naar voor geschoven waarom men aan geboorteplanning mag doen. Een paar voorbeelden van omstandigheden waarin men voorbehoedsmiddelen - dus ook een condoom - mag gebruiken in het huwelijk, zijn: [5,6]
  • Opdat een vrouw tot rust zou kunnen komen en zou kunnen herstellen tussen twee zwangerschappen.
  • Ten behoeve van het welzijn en de kwaliteit van de opvoeding van de kinderen die men reeds heeft.
  • Wanneer ťťn van beide partners een seksueel overdraagbare aandoening heeft.
  • In het belang van de gezondheid van de vrouw, wanneer haar gezondheid in het gedrang zou komen door een zwangerschap of een bevalling.
  • Gedurende de periode dat de vrouw borstvoeding geeft, in het belang van het welzijn van haar kind.
  • Wanneer de man niet in staat is nog meer kinderen financieel te onderhouden of de familiale omstandigheden dusdanig zijn dat een nieuwe zwangerschap voor problemen zou zorgen en de draagkracht van het gezin zou overstijgen.
  • Wanneer men voor bejaarde ouders zorgt, en deze zorg een te grote emotionele of financiŽle belasting inhoudt om kinderen te hebben.
  • Wanneer men zich nog te jong voelt om de verantwoordelijkheid van het opvoeden van kinderen op zich te nemen.
  • Wanneer men pas gehuwd is, zodat men elkaar eerst beter kan leren kennen alvorens er kinderen komen.
  • Wanneer men nog studeert en een zwangerschap een nadelig gevolg zouden hebben op de academische prestaties.
  • Wanneer ťťn van beide partners te zwak of te ziek is om de verantwoordelijkheid van het ouderschap te dragen.
  • enz.
Tegelijk hebben volgens de islam zowel de man als de vrouw het recht op kinderen, en heeft geen van beiden het recht de andere partner het recht op een kind te ontzeggen zo deze een kinderwens heeft. Daarom mag ťťn van beide partners niet eenzijdig beslissen tot (al dan niet verdoken) gebruik van voorbehoedsmiddelen, maar moet de beslissing in gezamenlijk overleg genomen worden en moeten beide partners ermee instemmen. Een man mag dus geen condoom gebruiken zonder dat zijn vrouw daarmee instemt. Wanneer een zwangerschap een risico inhoudt voor het leven van de vrouw, moet zij echter geen instemming van haar man hebben om voorbehoedsmiddelen te gebruiken. [7]

In het kader van de HIV/AIDS problematiek zorgt het toestaan van condooms binnen een huwelijk ervoor dat de partner van een met HIV besmet persoon zich kan beschermen tegen het doorgeven van HIV binnen het huwelijk. Het zorgt er ook voor dat een HIV-positieve persoon kan huwen vermits de partner beschermd kan worden tegen transmissie van het virus. Met het oog daarop wordt trouwens aangemoedigd dat mensen die met elkaar in het huwelijk zullen treden, zich eerst laten onderzoeken, zodat huwelijkspartners de nodige beschermingsmaatregelen kunnen treffen in geval ťťn van beiden een seksueel overdraagbare aandoening zoals HIV/AIDS heeft. Zeker in gemeenschappen waar polygamie voorkomt (zoals in arme, rurale gemeenschappen waar vrouwen tot een polygaam huwelijk toetreden omdat zij anders geen bestaansmiddelen hebben) is het toestaan van condoomgebruik in huwelijken van wezenlijk belang om verspreiding van AIDS binnen het huwelijk tegen te gaan wanneer ťťn van de partners besmet is met het HIV virus. [8]



3. Condoomgebruik buiten de context van het huwelijk

3.1. Steun voor een condoombeleid in het kader van HIV/AIDS preventie

Tal van geleerden uit de brede middenstroom alsook sommige geleerden van conservatieve signatuur zijn van mening dat het AIDS-preventiebeleid in het ideale geval twee sporen volgt.
  • Seksualiteitsbeleving binnen het huwelijk

    Enerzijds is er de voor de hand liggende klemtoon op het vermijden van seks voor of buiten het huwelijk. Daartoe wordt voor ongehuwden seksuele onthouding tot aan het huwelijk voorgeschreven, en wordt gehuwden voorgeschreven trouw te zijn aan de huwelijkspartner. Bedoeling is promiscu gedrag en dus de zonde van overspel of ontucht te vermijden. Seksuele verantwoordelijkheid is een belangrijke pijler in de preventie van AIDS. Zo stelt epidemioloog Luc Bonneux in De Standaard "Het is ongezond om seks als recreatiesport te beoefenen of je partner te bedriegen.". Hij stelt verder:
    "Je hebt een besmette partner nodig om het [hiv] te krijgen, je hebt een tweede partner nodig om het virus door te geven. Geen trio, geen verspreiding: hiv verspreidt zich enkel bij multipele, gelijktijdige seksuele partnerschappen, niet bij monogamie en nauwelijks bij seriŽle monogamie (opeenvolgende partners)." [9]
    Ook in De Morgen tekenen we een gelijkaardig geluid op. In een opiniestuk schrijft CD&V senator Els Schelfhout:
    "In verschillende Afrikaanse landen zou het condoomgebruik toegenomen zijn bij jongeren die meer dan ťťn partner hebben. Fijn. Beter dan niets. Maar in landen als Rwanda, Oeganda en Zimbabwe (het land met het hoogste aantal aidswezen) zou het aantal nieuwe hiv-infecties afgenomen zijn tengevolge van wijziging in seksueel gedrag. Daar zouden jongeren nu pas op latere leeftijd seksuele betrekkingen hebben. Nog beter, zou ik denken. Exclusieve en wederzijdse trouw aan de partner, zoals gepromoot in verschillende religies naast de katholieke, is een effectieve maatregel tegen besmetting met hiv." [10]
    Condoomgebruik alleen is inderdaad niet zaligmakend. Onder meer door verkeerd gebruik blijkt in de praktijk dat men toch besmet kan geraken met hiv. Dat vanuit de islam (zoals ook vanuit andere monotheÔstiche godsdiensten) groot belang gehecht wordt aan seksuele verantwoordelijkheid en een beperking van seks binnen het huwelijk, is dus wel degelijk zinvol in het kader van AIDS-preventie.

  • Bescherming van het leven en de weg van het minste kwaad

    Anderzijds is er in de islam de plicht tot bescherming van de emotionele en lichamelijke integriteit - het leven en de gezondheid - en het vrijwaren van de samenleving van onheil. Veel geleerden stellen zich daarom pragmatisch op wat de vorige pijler betreft: het gebeurt dat mensen zondigen. Zij vinden dat de islam in de werkelijkheid moet staan. Daarom stellen zij dat wanneer muslims dan toch in de zonde van seks voor of buiten het huwelijk vervallen, dit de muslims niet ontslaat van de verplichting leven en gezondheid van de mensen, alsook de maatschappij in haar geheel, te beschermen. Bovendien treedt op dit moment de logica in werking van het verschil dat in de islamitische leer gemaakt wordt tussen zware en minder zware zonden. Onbeschermde seks buiten het huwelijk wordt dan beschouwd als een zwaardere zonde dan beschermde seks buiten het huwelijk, vermits onbeschermde seks niet alleen indruist tegen het verbod op seks buiten het huwelijk, maar ook indruist tegen de verplichting op het beschermen van leven en gezondheid. Anders gezegd, als men dan toch de zonde van seks buiten het huwelijk pleegt, kan men beter een zo klein mogelijke zonde plegen.

    Vanuit deze logica, wordt door deze geleerden gesteld dat muslims zich weliswaar moeten beperken tot seks binnen het huwelijk, maar dat wanneer zij toch vervallen in de zonde van seks buiten het huwelijk, zij de weg van het minste kwaad moeten kiezen en een condoom moeten gebruiken om te voorkomen dat men in dit zondig gedrag een nog grotere zonde begaat door het doorgeven van het HIV virus (of andere seksueel overdraagbare aandoeningen), met dien verstande dat dit niet mag beschouwd worden als een vrijgeleide voor promiscu gedrag. [11-14]
Hoewel deze muslimgeleerden uit de middenstroom, alsook een aantal conservatieve geleerden, een beleid verkiezen dat op beide pijlers gebouwd is, steunen zij vaak ook AIDS-preventiecampagnes van de overheid die zich enkel op condoomgebruik richten vanuit de overweging dat muslims campagnes ter bescherming van het leven en de gezondheid moeten steunen. Een voorbeeld daarvan is IndonesiŽ, waar de grote muslimsorganisaties uit de middenstroom de condoomcampagne van de overheid steunen. Een conservatieve groep stelde zich neutraal op en keurde de campagne goed noch af. [15,16]

3.2. Afwijzen van een condoombeleid tegen HIV/AIDS

Een andere conservatie organisatie uit IndonesiŽ keurde het promoten van condooms ter preventie van AIDS echter volkomen af. [17] Dat doen ook sommige andere conservatieve organisaties in andere landen. [18] Zij kanten zich tegen een condoombeleid omdat dit volgens hen promiscu gedrag promoot. Zij zijn niet tegen AIDS-preventiecampagnes, wel tegen het promoten van condoomgebruik. Deze stellingname hangt echter niet zelden samen met allerhande misvattingen of complottheorieŽn waarbij men bijvoorbeeld gelooft dat een comdoomcampagne een in het Westen gesmede strategie is om de (ethiek van de) muslimsgemeenschap en de islam te ondermijnen. [19] Ook leven er bij de Afrikaanse bevolking nogal wat mythes en complottheorieŽn over AIDS. Zo denken sommigen (niet enkel muslims) dat condooms besmet zijn met het HIV virus en bedoeld zijn om de Afrikaanse bevolking uit te roeien. [20]

Deze conservatieven krijgen de wind tegen van andere geleerden, die er op wijzen dat hun interpretatie van de islam te eng is en dat hun houding een poging is om hun conservatieve lezing van de islam op te leggen aan anderen. [21] Er wordt hen ook verweten de AIDS campagne verkeerd voor te stellen als ware het een promotiecampagne voor promiscuÔteit. Dr. Syed Ali Tawfik Al-Attas (Directeur Generaal van het Institute of Islamic Understanding Malaysia) omschrijft hen als "valse autoriteiten". Hij stelt onder meer dat de promotie van condooms helemaal niets met het promoten van promiscuÔteit kŗn te maken hebben. Mocht dat wel zo zijn, stelt hij, dan zou het verbieden van condooms promiscu gedrag doen dalen, wat niet het geval is. Hij wijst erop dat condoomgebruik in AIDS campagnes is gericht op de preventie van AIDS. Het wettelijke aspect van seksuele betrekkingen, zo beklemtoont hij, is een ander thema. [22]

Anderen, zoals professor Amina Wadud van de Virginia Commonwealth University, zijn nog scherper in hun kritiek en verwijten deze conservatieve geleerden mee oorzaak te zijn van de dramatische verspreiding van AIDS. [23]

In sommige gevallen kan men deze conservatieve leiders ertoe bewegen uiteindelijk aan te sluiten bij het eerder besproken standpunt van de middenstroom, soms onder druk van de gelovigen die zelf wŤl voorstander zijn van het promoten van condooms in de strijd tegen HIV/AIDS. [24,25] In andere gevallen staan conservatieven en gematigden lijnrecht tegenover elkaar in wat haast een "oorlog om het condoom" lijkt. [26]

3.3. Senegal, het succesverhaal van een pragmatisch compromis in een conservatieve context

Ervaring in het veld leert dat dit antagonisme tussen voor- en tegenstanders van een condoombeleid kan vermeden worden en dat in conservatieve gemeenschappen overheid en religieuze leiders eensgezindheid kunnen bereiken ten behoeve van een succesvolle AIDS preventiecampagne. Een voorbeeld hiervan is Senegal, waar 94% van de bevolking muslim is. [27] Van zodra in 1986 de eerste gevallen van AIDS opdoken, werd een AIDScampagne op gang getrokken. Behoorlijk revolutionair was dat men de religieuze leiders in de campagnes betrok vanuit de overtuiging dat het inschakelen van religieuze leiders in diepgelovige en religieus conservatieve gemeenschappen van primordiaal belang is om een AIDScampagne te doen slagen. Zij bereikten een akkoord waarbij clerici seksuele onthouding en huwelijkstrouw zouden promoten en hoewel ze niet actief zouden meedoen aan de promotie van condooms, ze zich daar ook niet tegen zouden verzetten. In ruil daarvoor voerde de overheid 'softe' condoomcampagnes waarin seksuele verantwoordelijkheid benadrukt werd. Het resultaat van deze aangehouden aanpak is dat het aantal AIDS gevallen in Senegal laag blijf op 1,4% van de bevolking, daar waar in vele andere Afrikaanse landen (ook deze met een grote muslimbevolking) het aantal AIDS gevallen de hoogte in schoot. [28, 29]


4. Besluit

In de islam hoort seks beperkt te zijn tot echtgenoten. Islam beschouwt seks niet alleen als middel tot voortplanting en dus tot het in stand houden van de menselijke soort, maar ook als bron van genot en geluk van huwelijkspartners. Daarom mogen gehuwden aan geboorteplanning doen, en mogen zij dus onder meer een condoom gebruiken, wanneer man en vrouw het daarmee eens zijn. Op die manier kunnen gehuwden zich ook beschermen tegen besmetting met HIV.

Wat seks buiten het huwelijk betreft, is het zo dat de islam dit als een verwerpelijke zonde beschouwt. De islam beschouwt het echter ook als een plicht om leven en gezondheid te beschermen en om de maatschappij te beschermen van onheil. Daarom stellen veel geleerden uit de middenstroom dat wanneer men dan toch vervalt in de zonde van seks buiten het huwelijk, men een condoom moet gebruiken om nog groter onheil te voorkomen. Zij steunen overheidscampagnes voor condoomgebruik ter preventie van AIDS. Zij zouden deze campagnes liefst vergezeld zien gaan van een daaraan gekoppeld luik dat seksuele verantwoordelijkheid benadrukt, maar steunen ook campagnes die zich enkel op condoomgebruik richten. Een aantal conservatieven kunnen daar vrede mee nemen - zij zijn noch voor-, noch tegenstander van een campagne voor condooms ter preventie van AIDS.

Een aantal andere conservatieve geleerden onderschrijft dit echter (nog) niet, en staat (nog) weigerachtig ten aanzien van promoten van condooms buiten het huwelijk omdat zij vrezen dat dit tot promiscuÔteit zou leiden, hoewel deze weigerachtigheid gebaseerd is op wat door andere muslims omschreven wordt als een te enge interpretatie van de islam of een verkeerd begrip van waar het in AIDS campagnes om draait. Sommigen verwijten deze conservatieven mee oorzaak te zijn van de verdere verspreiding van AIDS. Hun weigering om condoomcampagnes te steunen gaat soms ook gepaard met complottheorieŽn over AIDS. Op het terrein wordt vastgesteld dat sommige conservatieven evenwel overhaald kunnen worden om bij de middenstroom aan te sluiten, of dat een werkbaar en succesvol compromis mogelijk is, zoals in Senegal, waarbij, in bij elkaar aansluitende projecten, clerici rond seksuele verantwoordelijkheid werken en de overheid rond condooms. Beide pijlers blijken ook volgens sommige epidemiologen hun plaats te hebben in een campagne ter preventie van HIV/AIDS. Het promoten van condoomgebruik alleen is immers niet zaligmakend in de preventie van AIDS, vermits in de praktijk onder andere door verkeerd gebruik van een condoom het HIV virus toch kan doorgegeven worden. Het is dan ook belangrijk tegelijk te werken rond seksuele verantwoordelijkheid.

___________________________


Noten

  1. "Paus: condooms zijn geen oplossing", De Volkskrant, 17 maart 2009 -
    klik hier.
  2. Zie Koran Notitie: "Steniging voor Overspel?" - op deze website.
  3. "Islamic Workable Measures to Overcome AIDS", IslamOnline.net, 30 november 2006 -
    klik hier.
  4. "Mutual agreement to delay pregnancy", IslamOnline.net, 18 juli 2002 -
    klik hier.
  5. "Contraception for the Sake of Enjoyment", IslamOnline.net, 17 juni 2003 -
    klik hier.
  6. "Family Planning in Islam", Alyssa - http://www.unh.edu/msa/familyp.htm.
  7. Zie noot 5.
  8. "Marina: In Islam, the condom is not banned", Karen Yap Lih Huey , Malaysiakini, 22 augustus 2007 -
    http://www.malaysiakini.com/news/71487, een volledige versie van het artikel is te vinden op:
    http://www.ipsterraviva.net/TV/colombo2007/print.aspx?idnews=939.
  9. "De paus heeft (gedeeltelijk) gelijk", Luc Bonneux, De Standaard, 27 maart 2009 -
    http://www.standaard.be/Artikel/Detail.aspx?artikelId=AM289S61.
  10. "De paus heeft gelijk, ditmaal", Els Schelfhout, De Morgen, 27 maart 2009 -
    http://www.demorgen.be/dm/nl/2461/De-Gedachte/article/detail/797959/2009/03/27/De-paus-heeft-gelijk-ditmaal.dhtml.
  11. "HIV and AIDS policy stance", Islamic Relief Worldwide -
    klik hier
  12. "Muslim clerics divided on condom use", UNIRIN, WWRN, 7 december 2006 -
    http://www.wwrn.org/article.php?idd=23631&sec=33&con=58.
  13. "Condoms and their place in modern religion", Discountcondomking.com -
    http://www.discountcondomking.com/about-condoms/condom-religion.cfm.
  14. "Condoning or condemning the condom: lessons learned from Uganda", Maureen Farell, Sexual Health Exchange, 2004-1 -
    http://www.kit.nl/exchange/html/2004-1_condoning_or_condemning.asp.
  15. Zie noot 13.
  16. "Anti-AIDS condom campaign splits Muslims" ADN Kronos Internationa, 29 november -
    http://www.adnkronos.com/AKI/English/Security/?id=1.0.1612628060.
  17. Zie noten 15 en 16.
  18. "Somali muslim group bans condoms", BBC News, 22 december 2003 -
    http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3340611.stm.
  19. "Niger's religious leaders unite to fight AIDS", Abdoulaye Massalatchi, Reuters AlterNet, 6 augustus 2007 - http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L06627292.htm.
  20. Kenya: Muslim clerics declare war on condoms", PlusNews, IRINNews, 12 mei 2008 -
    klik hier.
  21. "Morocco: Civil 'war' over condoms", Abderrahim El Ouali, Inter Press Service, 26 januari 2006 -
    http://www.aegis.com/news/ips/2006/IP060111.html.
  22. "He who knows not, be silent", Dr Syed Ali Tawfik Al-Attas, IKIM -
    http://www.ikim.gov.my/v5/index.php?lg=1&opt=com_article&grp=2&sec=&key=809&cmd=resetall.
  23. "What role does islam have in fighting HIV/AIDS?", Shahed Amanullah, AltMuslim.com, 23 mei 2003 -
    http://www.altmuslim.com/a/a/a/what_role_does_islam_have_in_fighting_hiv_aids.
  24. "Promotion of condom use for AIDS prevention-experience in the Uganda Muslim community", Walakira Y, Kagimu M, Munyagwa R; International Conference on AIDS, Int Conf AIDS. 1994 Aug 7-12; 10: 50 (abstract no. 476C). Islamic Medical Association of Uganda -
    http://gateway.nlm.nih.gov/MeetingAbstracts/ma?f=102211198.html.
  25. Zie noot 14.
  26. Zie noot 21.
  27. "Senegal", CIA World Factbook, 19 maart 2009 -
    https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sg.html.
  28. "HEALTH-SENEGAL: Cardinals and Khalifs Unite Against AIDS", Mercedes Sayagues, IPS, 8 jul 2004 -
    http://ipsnews.net/new_nota.asp?idnews=24549.
  29. "Aids in Muslim African countries", Salaam.co.uk -
    http://www.salaam.co.uk/themeofthemonth/october02_index.php?l=4
© Linda Bogaert, 2009.

PS
De (Nederlandstalige) Koran-citaten in alle bijdragen van deze reeks zijn afkomstig uit: "De Koran. Een weergave van de betekenis van de Arabische tekst in het Nederlands", door Fred Leemhuis, isbn 90 269 40785, uitgeverij: Unieboek in Houten, 1989 (regelmatig herdrukt) - met dien verstande dat Arabische namen (vb Ibrahim) omwille van de herkenbaarheid vervangen werden door de Nederlandse naam (vb Abraham).

Contact: < L.Bogaert@telenet.be

• bogaert-index • cie-index • Islamitische Kwesties •

Webmaster            Update: 1/4/2013